ESOP VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ

ESOP (Employee Stock Ownership Plan) là 1 thuật ngữ quá phổ biến ở thị trường chứng khoán Việt Nam và là công cụ tài chính được rất nhiều công ty niêm yết sử dụng.
I) Tổng quan
Về lý thuyết, ban đầu mục đích của chương trình ESOP, nhân viên của công ty sẽ được trở thành chủ sở hữu của doanh nghiệp đó thông qua việc được chia thưởng cổ phiếu của công ty. Nhờ vậy, họ sẽ có động lực lao động, cống hiến cho doanh nghiệp để đem lại lợi nhuận cho công ty và chính bản thân họ. Có những ESOP cho người lao động quyền sở hữu doanh nghiệp thông qua việc chia thưởng cổ phiếu mà không cần trả bất kì khoản tiền nào. Có ESOP cho phép người mua ở mức chiết khấu ưu đãi so với mức giá thị trường. Có ESOP tất cả người lao động đều được hưởng. Có ESOP chỉ có 1 nhóm đối tượng nhất định được chia. Có ESOP người nhận được nhận định kì cổ phiếu, có ESOP chỉ được nhận khi nhân viên nghỉ hưu hoặc rời công ty. Trải qua thời gian, chương trình này được biến đổi nhằm phục vụ nhiều mục đích khác nhau.
Ở Việt Nam, ESOP thường là dạng người được hưởng chỉ phải trả 1 mức giá tượng trưng cho cổ phiếu được thưởng (mệnh giá cổ phiếu - 10 ngàn VNĐ)
Xin chia sẻ thêm cách ESOP được vận hành ở nhiều nước phát triển:
- ESOP sẽ là chương trình kéo dài trong nhiều năm. Công ty lập ra 1 quỹ tín thác phục vụ cho chương trình này và góp vốn vào. Vốn góp đến nguồn vốn tự có của doanh nghiệp hoặc vay từ các định chế tài chính hoặc bằng chính cổ phiếu quỹ hoặc phát hành cổ phiếu riêng lẻ của công ty cho quỹ đó.
- Trong nhiều trường hợp, vốn góp của quỹ này đến từ vay mượn từ bên thứ ba (ESOP trong trường hợp này gọi là Leveraged ESOP), Công ty sẽ đóng vai trò là người bảo lãnh (guarantor) cho việc vay vốn và tài sản đảm bảo (secured asset) chính là phần cổ phiếu quỹ này sẽ mua. Leveraged ESOP thường được các công ty sử dụng vì nó không làm ảnh hưởng đến nguồn vốn tự có của doanh nghiệp và công ty sẽ tiết kiệm 1 khoản thuế nhờ lãi vay.
II/ Ứng dụng khác của ESOP
1) ESOP trong thoái vốn (thường gắn với việc ESOP trao cho nhân viên nghỉ hưu hoặc nghỉ việc)
giả sử cá nhân X đang sở hữu 100% doanh nghiệp A (định giá 100 triệu). A lúc này đã không còn nhiều động lực để phát triển và vì một số lý do cá nhân, X nghĩ đến việc thoái vốn khỏi A, nhưng không phải thoái vốn 100%. Cụ thể, X chỉ muốn thoái 30% vốn (ứng với 30 triệu). Lúc này X cỏ thể thành lập quỹ ESOP cho đối tượng thụ hưởng là toàn bộ nhân viên. Lúc này, công ty A (người bảo lãnh – guarantor) sẽ vay 30 triệu từ ngân hàng để lập ra quỹ ESOP với tài sản đảm bảo (secured asset) là chính cổ phiếu cho chương trình ESOP.
Ngay tại thời điểm khoản vay được ngân hàng giải ngân, 30 triệu sẽ được chuyển cho X (do X bán cổ phiếu cho công ty A). Nếu ESOP chỉ được trao cho nhân viên khi người này nghỉ hưu hoặc rời công ty, rủi ro X mất quyền kiểm soát gần như là 0. Trong trường hợp ESOP trao cho nhân viên định ki, kế hoạch thanh toán thông thường sẽ được thiết kế phù hợp với chương trình ESOP sao cho khoản thanh toán sẽ bằng với giá trị cổ phiếu chuyển cho nhân viên trong kỳ đó. Như vậy, mỗi khi công ty thanh toán một phần khoản vay, phần cổ phiếu quỹ tương ứng sẽ được chuyển cho đối tượng của chương trình ESOP – nhân viên. Khi khoản vay được thanh toán hết toàn bộ thì toàn bộ chương trình ESOP cùng hoàn tất.
Thông qua chương trình ESOP này, chủ doanh nghiệp ngay lập tức nhận được tiền từ việc thoái vốn trong khi quyền kiểm soát doanh nghiệp được chuyển giao dần dần cho nhân viên. Doanh nghiệp thì thì tiết kiêm được 1 khoản chi phí thuế nhờ lãi vay.
2) Giải cứu doanh nghiệp: tránh khỏi việc cổ phiếu có tính thanh khoản quá cao. Lúc này doanh nghiệp sẽ mua lại cổ phiếu quỹ và dùng nguồn cổ phiếu này phân phối cho nhân viên.
3) Ngăn cản việc thâu tóm của doanh nghiệp thù địch: bạn đọc có thể tham khảo trường hợp của doanh nghiêp Polaroid bên Mỹ chống lại nỗ lực thâu tóm của Shamrock Holding. Tản mạn tài chính sẽ có bài viết chi tiết về case này sau.
III) Một vài vấn đề vế ESOP ở Việt Nam
Ở Việt Nam, ESOP được vận dụng rất phổ biến và linh hoạt và có một vài vấn đề chúng ta cần lưu ý:
- Người được hưởng: mục đích ban đầu của ESOP là để khuyến khích nâng cao hiệu suất lao động của nhân viên. Ở Việt Nam, ESOP thường chỉ dành cho một nhóm nhỏ, thường là ban lãnh đạo và HĐQT và một vài thành viên chủ chốt. Việc này không giúp nâng cao hiệu suất lao động của toàn bộ nhân viên và không ngoại trừ khả năng ESOP được vận dụng để những cá nhân được hưởng ESOP rút ruột công ty. Vì vậy, khi thấy chương trình ESOP được triển khai, rất quan trọng khi nhà đầu tư cần quan tâm danh sách nhân viên được hưởng ESOP và tỷ lệ được hưởng thực sự của họ.
- Chênh lệch giá quá cao giữa thị giá và giá chào bán của ESOP: luận điểm quan trọng của ESOP là khi nhân viên nắm giữ cổ phiếu công ty, nhân viên tăng năng suất lao động, lợi nhuận công ty tăng lên thì phần sở hữu của nhân viên trong công ty sẽ tăng. Nhưng vì giá chào bán thấp hơn nhiều thị giá, nên thực tế thì nhân viên cũng không cần nỗ lực mà họ thể bán cổ phiếu để có được lợi nhuận lớn.
Để hạn chế tình trạng này, rất cần để giảm khoảng chênh giữa thị giá và giá chào bán. Sẽ tốt hơn nếu mức giá chào bán chỉ thấp hơn 20%-30% so với thị giá. Lúc này, người dược hưởng ESOP sẽ có trách nhiệm cao hơn với công ty vì nếu họ thể hiện không tốt thì họ sẽ bị lỗ ngay lập tức. Đồng thời nó cũng hạn chế được tiêu cực về đối tượng được hưởng ESOP