Sai lầm khi dẹp USD chợ đen?

VEF.VN) - Lành mạnh hóa thị trường ngoại tệ phải bằng chính sách kinh tế nhất quán, luật pháp chặt chẽ và nghiêm khắc, trao đổi ngoại tệ minh bạch và công khai. Việc dẹp bỏ thị trường USD chợ đen là khó khả thi.
LTS: Một lần nữa, vấn đề liệu có nên xóa bỏ thị trường USD chợ đen lại được xới lại. Có nhiều quan điểm trái chiều: ủng hộ và không ủng hộ. Diễn đàn Kinh tế Việt Nam xin điểm lại những ý kiến phản đối chủ trương này để có cái nhìn khách quan, toàn diện, bởi một chính sách đưa ra liên quan đến thị trường USD có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống kinh tế.
Chống đầu cơ chứ không thể cấm tiết kiệm
Cấm trao đổi ngoại tệ tự do chỉ làm căng thẳng thêm tình hình ngoại tệ. Đặt ra chính sách ngoại hối thế nào để giữ được tỷ giá không đổi mới là mục tiêu hàng đầu. Không làm được việc đó thì dù Nhà nước có cấm bằng biện pháp cực đoan (biện pháp hành chính) cũng chỉ được một thời gian ngắn.
Bảo rằng ngoại tệ tự do không lớn là chủ quan. Không lớn sao phải điều chỉnh tỷ giá đến 9,3%? Nhà nước không chứng minh được thu nhiều hơn chi ngoại tệ bằng việc kìm giữ tỷ giá sẽ khó mà cấm được ngoại tệ chợ đen.
Tỷ giá mang tiếng là có lên có xuống, nhưng xét trên quãng thời gian dài tính bằng năm chỉ có lên mà không có xuống thì buộc người dân phải tiết kiệm, không vàng thì đô. Xin đừng đổ lỗi cho "tâm lý". Việc của Nhà nước (bất cứ nước nào) là chống đầu cơ chứ không phải là chống tiết kiệm. Tiết kiệm dù bằng hình thức nào cũng là dự trữ quốc gia gián tiếp. Đầu cơ dù bằng hình thức nào cũng là tạo giá trị ảo, tức bong bóng.

Tỷ giá ổn định và chính sách thuế chặt chẽ sẽ triệt tiêu mọi hình thức giao dịch thanh toán bằng ngoại tệ bên trong lãnh thổ quốc gia. Tỷ giá ổn định thì việc thanh toán chui bằng ngoại tệ vừa nguy hiểm (vi phạm pháp luật) vừa không có lãi (từ chênh lệch tỷ giá) vừa phức tạp (phải tính tỷ giá theo thời điểm nằm trong giới hạn biên độ do Nhà nước quy định).​

Phố Hà Trung vắng vẻ kỳ lạ (ảnh vietnamtoday)​

Chính sách thuế chặt chẽ thì người có USD mà không đổi sang đồng, khi mua bán hàng hóa phải giải trình thế nào với cơ quan thuế? Lượng USD ấy chạy đi đâu? Lấy tiền đồng từ nguồn nào? Dẹp ngoại tệ chợ đen là dẹp như thế chứ không phải là dùng biện pháp hành chính.
Còn việc trao đổi tự do giữa 2 loại tiền thì không cần hạn chế, nhưng phải có chứng từ xác nhận. Chính vì không có chứng từ nên USD ra, vào như "đi chợ", chẳng ai kiểm soát được.
Ví dụ, cá nhân hoặc doanh nghiệp trao đổi mua bán ngoại tệ với ngân hàng là 100 USD, sau một thời gian tự nhiên có thêm 20 USD nữa nhưng không có chứng từ mua bán thì cần xử lý và xác minh nguồn gốc của 20 USD kia.
Như vậy, dù mua bán đô ở đâu, trong ngân hàng, đại lý hay thậm chí tiệm vàng (ngoại tệ trôi nổi) cũng phải có chứng từ xác minh. Tiệm vàng mua đô trôi nổi từ người dân cũng phải có biên nhận với chữ ký, số CMND của người đó và lưu trữ trong máy tính để... báo cáo cơ quan chức năng trong trường hợp điều tra xác minh. Không ai có thể mua hoặc bán tờ 100 USD ở... 2 nơi cùng một lúc được. Việc chuyển đổi ngoại tệ phải đúng theo tỷ giá niêm yết của Nhà nước có tính đến biên độ (bao gồm cả phí chuyển đổi) tại bất cứ nơi nào. Không nên hạn chế việc chuyển đổi này.
Việc thu đổi ngoại tệ đối với du khách hoặc người nước ngoài đang định cư ở Việt Nam bắt buộc phải thông qua ngân hàng vì họ không phải là công dân Việt Nam, không có CMND, nếu phạm pháp thì xử lý phức tạp hơn nhiều.
Tóm lại, lành mạnh hóa thị trường ngoại tệ phải bằng chính sách kinh tế nhất quán, luật pháp chặt chẽ và nghiêm khắc, trao đổi ngoại tệ minh bạch và công khai.

(Độc giả Phan Bảo Lâm)​

Việc giám sát còn yếu, đang bị "qua mặt"
Hoàn toàn đồng ý với ý kiến của tác giả Phan Bảo Lâm. Nhu cầu đổi USD của một bộ phận người dân là có thật, rất chính đáng. Việc Ngân hàng Nhà nước quản lý nguồn ngoại tệ, dòng chảy của nó như thế nào thuộc về cơ quan này. Ở tầm vĩ mô, Ngân hàng Nhà nước ra những chỉ thị, quyết sách, nhưng việc giám sát thực hiện thì đang còn yếu, bị "qua mặt".
Tôi công tác ở một cơ quan xuất nhập khẩu, đôi lúc đi công tác nước ngoài cần một ít ngoại tệ như USD hay Euro, yên Nhật; gần với chúng ta là đồng Nhân dân tệ, ringit của Malaysia hay dollar Singapore và bath Thái Lan.
Mọi thủ tục, giấy tờ theo yêu cầu để đổi được dăm ngàn USD sao mà khó khăn, rắc rối, phiền hà: copy hộ chiếu, quyết định đi công tác, để nhân viên phòng kế toán mang ra ngân hàng đổi ngoại tệ. Nhiều lúc vì công tác gấp, lại rơi vào chiều thứ 6, trong khi có thể phải đi ngày Chủ nhật hay sáng sớm thứ Hai, khiến nhiều lần chúng tôi phải chạy vạy vay mượn ở ngoài.

Gia đình có cháu đang du học tại Mỹ. Khi tôi đến ngân hàng với hóa đơn thu tiền của trường cháu học, copy các loại giấy tờ, ngân hàng còn bắt tôi phải bán số USD vừa nhận được từ sổ tiết kiệm mà ngân hàng đó quản lý với giá thấp. Ngay sau đó, họ lại mua vào đúng số USD mình mới bán với giá cao.
Thực chất, công việc đó chỉ là một động tác của ngân hàng (in một tờ giấy mua vào và một tờ bán ra, đúng số USD tôi cần), và họ điềm nhiên bỏ túi khoản chênh lệch hơn 300 đồng/USD (tôi cần lúc đó 20.000 USD). Tại sao họ có đặc quyền đó?
Sau đó, cũng chính ngân hàng này đã chuyển số tiền tới nơi cần với chi phi chuyển tiền, thuế trị giá gia tăng.
Tôi chỉ lấy ví dụ nhỏ: Tôi gửi tiết kiệm ở ngân hàng đó 50.000 USD, thời hạn 6 tháng lãi 462 USD. Trong khi vì nhu cầu chính đáng, tôi chuyển tiền cho con học chưa tới 20.000 USD cũng từ ngân hàng này tôi lại phải chịu phí hơn 20 triệu đồng. Thử hỏi ai chịu được?

(Độc giả Hominhanh2000 ([email protected])​

Sai lầm khi dẹp bỏ thị trường chợ đen?
Cá nhân tôi là chủ một doanh nghiệp tư nhân đang làm mảng nhập khẩu nên rất cần USD. Tại thời điểm căng thẳng về tỉ giá, chúng tôi cũng vô cùng khốn đốn đi lo nguồn USD để thanh toán cho hợp đồng nhập khẩu. Tình hình kinh tế, thị trường là vậy. Thôi đành cố gắng xoay sở!
Các điểm thu đổi ngoại tệ trên phố Hà Trung, Trần Nhân Tông, Hàng Bạc... thực chất cũng là một tổ chức tín dụng (tương đương bộ phận thanh toán, thu mua và bán USD của một ngân hàng). Vì vậy, theo cá nhân tôi, không nên dẹp bỏ thị trường này. Chính thị trường này làm sôi động, thuận tiện một trong các mắt xích của quá trình mua bán, thanh toán chuyển đổi - rất tiện ích đối với khách nước ngoài, người dân, đặc biệt là những món tiền USD vừa và nhỏ.
Mặc dù vậy, vấn đề nhức nhối từ nhiều năm nay là có hai tỷ giá. Một là của thị trường tự do, hai là của ngân hàng. Để đảm bảo chỉ có một tỷ giá thì tôi e là quá khó để thực hiện được. Vì vậy, Ngân hàng Nhà nước nên có biện pháp, chính sách ưu tiên cho các tổ chức tín dụng.
Ví dụ:
+ Áp đặt một biên độ chênh lệch tỷ giá cho các tổ chức tín dụng (nhưng phải là tổ chức tín dụng được cấp phép của cơ quan pháp luật). Và để đảm bảo là họ bán cho ngân hàng, thì ngân hàng cũng đảm bảo việc bán ra cho họ (với việc sử dụng đúng mục đích).
+ Xây dựng một phần mềm quản lý, kết nối giữa tổ chức tín dụng với Ngân hàng Nhà nước - là khách hàng trong việc cung cấp thông tin việc thu mua trên series hoặc một điểm đặc thù nào đó.
Khi đó, các tổ chức tín dụng mua vào bao nhiêu, bán ra bao nhiêu trong một khoảng thời gian nhất định Ngân hàng Nhà nước phải biết. Song song với biện pháp này, cơ quan quản lý nên xử lý nghiêm ngặt các giao dịch mua bán niêm yết, thanh toán bằng USD. Trong trường hợp cấp phép hoạt động mà các tổ chức tín dụng không thực hiện theo quy định thì cắt giấy phép, đồng thời phạt hành chính.
Một việc rất quan trọng là nên dùng các phương tiện thông tin đại chúng khuyến cáo người dân, người găm giữ USD chỉ bán cho ngân hàng, các tổ chức tín dụng được công bố đủ điều kiện hoạt động. Nếu việc mua bán, trao đổi ngoài hệ thống này thì coi như giá trị của đồng tiền USD không còn giá trị thực.
Thực tế, người có USD chỉ để trong nhà cũng chẳng giải quyết vấn đề gì vì không sinh lợi. Bên cạnh đó, các tổ chức tín dụng họ cũng phải bỏ tiền mặt ra để kinh doanh - USD trở thành một loại hàng hóa nên họ cũng cần kiếm lời. Nhưng lời là bao nhiêu thì có lẽ Ngân hàng Nhà nước nên có một biên độ tỉ giá quy định cho các tổ chức này.

(Đại diện Công ty Haphu ADT., JSC)​

Duy trì điểm giao dịch số lượng nhỏ và quản chặt
Cơ bản là các vệ tinh USD chợ đen Hà Trung này nằm ở đường dây nào, cơ quan, đơn vị nào? Cá nhân nào nằm trong vệ tinh này? Nó đã chi phối làm giá, đồn thổi cho ai? Trên thực tế, hệ thống đại lý thu đổi USD tự do đã nhiều lần làm khuynh đảo thị trường mà những công cụ, chính sách nhà nước đưa ra có lúc không hiệu quả. Đây là cái GỐC vấn đề.
Còn phần NGỌN là các đại lý khi kinh doanh thu đổi USD ngoài thị trường tự do, tất nhiên phải có, vì hiện nay hệ thống ngân hàng chỉ làm việc trong những ngày, giờ hành chính và trụ sở tập trung tại các thành phố lớn, còn ở tỉnh lẻ chưa đa dạng lắm.
Cần có các điểm thu đổi ngoại tệ, với điều kiện kinh doanh minh bạch, có kiểm soát, đặt tại những nơi tham quan du lịch hoặc các tỉnh thành khác, không chỉ ở phố Hà Trung (Hà Nội) - vốn là điểm nóng về giá USD chợ đen và vàng - đã làm các điểm giao dịch khác trong nước chạy theo từng giờ, trong thời điểm nhạy cảm.
Nói chung cần có biện pháp mạnh, nhất quán triệt tiêu những điểm kinh doanh USD lớn, có đường dây ngầm chi phối thị trường nhằm trục lợi, làm rối thị trường. Còn các điểm kinh doanh USD vừa và nhỏ phải được duy trì đúng quy luật thị trường có định chế, kiểm tra kiểm soát một cách minh bạch, nếu không tuân thủ khi phát hiện thì sẽ thu hồi giấy phép và phạt nặng.
Nếu cấm kinh doanh thu đổi USD thị trường tự do thì có thể xảy ra mua chui, bán chui bất kể địa điểm, thời gian nào mà người ta cần, dẫn đến khó kiểm soát và càng rối hơn, phần thua thiệt thuộc về khách hàng và Nhà nước. Điều này đã từng xảy ra thời bao cấp. Theo tôi Nhà nước phải có chính sách nhất quán, đồng bộ hợp lòng dân và đúng quy luật thị trường, thực thi đến nơi, đến chốn.