Tóm lược các chu kỳ lớn trong lịch sử loài người (Ray Dalio)

Về tác giả:
Ray Dalio - Ông trùm đầu cơ & chủ tịch của Quỹ hedge fund lớn nhất thế giới. Tổng tài sản cá nhân ông khoảng 17 tỷ đô la, xếp thứ 46 trong danh sách những người giàu nhất thế giới theo Forbes. Dalio từng trắng tay khi tự tin khủng hoảng nợ sẽ xảy ra khi các ngân hàng Mỹ cho những quốc gia mới nổi vay rất nhiều tiền, nhiều hơn so với khả năng có thể hoàn trả. Ông mất rất nhiều tiền, thậm chí không đủ tiền bồi thường cho khách hàng và trả công cho nhân viên, ông phải mượn 4.000 USD từ bố chỉ để trang trải các chi phí sinh hoạt cho gia đình.
---
Nghiên cứu này trình bày về các cường quốc hàng đầu trên thế giới đã đạt được và đánh mất sự giàu có và quyền lực như thế nào. Để rõ ràng, mặc dù các cường quốc hàng đầu được đề cập trong nghiên cứu này là những nước giàu nhất và quyền lực nhất, nhưng các quốc gia này không nhất thiết phải là những quốc gia thành công nhất vì hai lý do. Thứ nhất, sự giàu có và quyền lực là những gì hầu hết mọi người muốn và tranh giành nhiều nhất, tuy nhiên một số người và quốc gia không nghĩ rằng những điều này là quan trọng nhất và không nghĩ đến việc tranh giành chúng. Ví dụ, một số các quốc gia tin rằng hòa bình và tận hưởng cuộc sống quan trọng hơn là có nhiều của cải và quyền lực sẽ không nghĩ đến việc chiến đấu hết sức để giành được của cải và quyền lực, các quốc gia này sẽ không được đưa vào nhóm nghiên cứu trong báo cáo này. (Nhân tiện, tôi nghĩ có rất nhiều điều phải nói về việc đặt hòa bình và tận hưởng cuộc sống lên trên việc đạt được sự giàu có và quyền lực.) Thứ hai, nhóm các quốc gia nghiên cứu này sẽ không bao gồm các quốc gia mà tôi gọi là “các quốc gia cửa hàng (boutique countries)” (như Thụy Sĩ và Singapore) vì các quốc gia này có điểm số rất cao về sự giàu có và mức sống nhưng không đủ lớn để trở thành một trong những đế chế lớn nhất.

Trong Suốt Chiều Dài Lịch Sử Sự Giàu Có Được Bằng Cách Hoặc Là Tự Làm Ra, Hoặc Là Cướp Đoạt Từ Người Khác Hoặc Là Đào Trong Lòng Đất

Hãy bắt đầu với những yếu tố cơ bản về bức tranh toàn cảnh. Trong suốt chiều dài lịch sử được ghi chép lại, nhiều nhóm người khác nhau (ví dụ: bộ lạc, vương quốc, quốc gia) đã đạt được của cải và quyền lực bằng cách tự làm ra, cướp đoạt người khác hoặc đào trong lòng đất. Khi thu thập được nhiều của cải và quyền lực hơn bất kỳ nhóm nào khác, họ trở thành cường quốc hàng đầu thế giới, cho phép họ quyết định trật tự thế giới. Khi họ đánh mất sự giàu có và quyền lực đó, thứ mà tất cả quốc gia này đều thực sự đánh mất, trật tự thế giới thay đổi một cách rõ rệt. Điều đó đã làm thay đổi tất cả các khía cạnh của cuộc sống theo những cách sâu sắc. Trong chương này, chúng ta sẽ mô tả các yếu tố cơ bản giống nhau đã hình thành và diễn ra theo cách tương tự nhau như thế nào để dẫn đến những thăng trầm trong các đế chế trong suốt thời gian qua.

Năng suất của con người là động lực quan trọng nhất làm tổng của cải, quyền lực và mức sống của thế giới tăng lên theo thời gian. Năng suất — tức là sản phẩm đầu ra trên mỗi người, được thúc đẩy bởi sự học hỏi, xây dựng và sáng tạo — được cải thiện đều đặn theo thời gian vì lợi ích thu được từ việc học cao hơn nhiều so chi phí của việc học đó. Tuy nhiên, năng suất của những người khác nhau lại tăng ở các tốc độ khác khác nhau vì những lý do rất giống nhau — vì chất lượng giáo dục, khả năng sáng tạo, đạo đức làm việc của mỗi người và hệ thống kinh tế để biến ý tưởng thành sản phẩm đầu ra. Đây là những lý do rất quan trọng mà các nhà hoạch định chính sách cần nắm rõ để đạt được sản phấm đầu ra tốt nhất cho quốc gia, đồng thời những lý do này cũng quan trọng đối với các nhà đầu tư và công ty để xác định đâu là nơi đầu tư dài hạn tốt nhất.

Nhưng mặc dù có ý nghĩa quan trọng như vậy, tuy nhiên những tri thức và cải tiến năng suất này mang tính tiến hóa, vì vậy chúng không phải là nguyên nhân gây ra sự chuyển dịch mạnh trong việc ai có của cải và quyền lực. Sự chuyển dịch này là kết quả bắt nguồn từ một số yếu tố, trong đó quan trọng nhất là tiền và chu kỳ tín dụng. Tôi đã xác định được tổng cộng 17 yếu tố quan trọng lý giải hầu hết tất cả các chuyển dịch trong suốt chiều dài lịch sử, mà chúng ta sẽ đi sâu trong phần sau. Những yếu tố quan trọng này nói chung chuyển động theo các chu kỳ điển hình được củng cố, hỗ trợ lẫn nhau và có xu hướng tạo ra một chu kỳ thăng trầm rất lớn. Chu kỳ nguyên mẫu lớn này chi phối sự trỗi dậy và suy tàn của các đế chế và ảnh hưởng đến mọi mặt của các đề chế, bao gồm cả tiền tệ và thị trường của họ (điều mà tôi đặc biệt quan tâm). Cũng như với chu kỳ nợ nguyên mẫu mà tôi đã nêu trong Nguyên tắc định hướng các cuộc khủng hoảng nợ lớn, chu kỳ lớn này đại diện cho chu kỳ nguyên mẫu mà chúng ta có thể so sánh với những chu kỳ khác, bao gồm cả chu kỳ mà chúng ta đang sống trong. Tôi tin rằng chúng ta cần hiểu rõ về nguyên mẫu này để hiểu được chúng đang ở đâu và cố gắng nhìn xa về tương lai.

Trong số 17 yếu tố, chu kỳ nợ, chu kỳ tiền và tín dụng, chu kỳ chênh lệch giàu nghèo và chu kỳ địa chính trị toàn cầu là các yếu tố quan trọng nhất giúp chúng ta hiểu được hoàn cảnh. Vì những lý do được giải thích trong cuốn sách này, tôi tin rằng chúng ta đang chứng kiến một sự thay đổi lớn chưa từng có về tài sản và quyền lực tương đối và trật tự thế giới, mà chúng sẽ ảnh hưởng đến tất cả các quốc gia theo những cách sâu sắc. Sự thay đổi quyền lực và sự giàu có lớn này không rõ ràng bởi vì hầu hết mọi người chưa từng biết đến các mô hình mẫu trong lịch sử để coi cái này là “một cái khác trong số đó”. Vì vậy, trong chương đầu tiên này, tôi sẽ mô tả một cách rất ngắn gọn cách tôi nhìn nhận cơ chế nguyên mẫu đằng sau sự thăng trầm của các đế chế và cách thị trường của họ hoạt động. Sau đó, chúng ta sẽ đi sâu vào các yếu tố khác nhau xảy ra tại từng quốc gia trong quá khứ.

Để Nhìn Thấy Được Bức Tranh Toàn Cảnh, Bạn Không Thể Tập Trung Vào Các Chi Tiết

Mặc dù tôi sẽ cố gắng vẽ bức tranh toàn cảnh này chân thực, nhưng tôi không thể vẽ nó một cách hoàn toàn chính xác, và để bạn có thể nhìn thấy và hiểu được bức tranh đó, bạn không nên cố gắng nhìn và hiểu theo một cách hoàn toàn chính xác. Đó là bởi vì chúng ta đang xem xét sự tiến hóa qua các khung thời gian dài. Để có thể nhìn thấy hết, bạn sẽ phải bỏ qua các chi tiết cụ thể. Tất nhiên, khi các chi tiết quan trọng, mà chúng thường là như vậy, tôi sẽ từ bức tranh toàn cảnh, không hoàn hảo đi sâu vào một bức tranh chi tiết hơn.

Nhìn vào những gì đã xảy ra trong quá khứ từ góc nhìn toàn cảnh này sẽ thay đổi hoàn toàn cách bạn nhìn mọi thứ. Ví dụ, vì khoảng thời gian bao trùm quá lớn, nhiều điều cơ bản nhất mà chúng ta coi là đương nhiên và nhiều thuật ngữ chúng ta sử dụng để mô tả chúng đã không tồn tại trong toàn bộ thời gian. Do đó, tôi sẽ không chú trọng trong cách diễn đạt của mình để tôi có thể truyền tải bức tranh toàn cảnh mà không bị xa đà vào những gì có vẻ là những điều lớn lao thay vì, trong phạm vi những gì chúng ta xem xét, là những chi tiết tương đối.

Ví dụ, tôi đã vật lộn với mức độ khác biệt giữa các đất nước, vương quốc, quốc gia, tiểu bang, bộ lạc, đế chế và triều đại. Ngày nay chúng ta chủ yếu sử dụng thuật ngữ quốc gia. Tuy nhiên, các quốc gia như chúng ta biết đã không tồn tại cho đến thế kỷ 17, sau Chiến tranh Ba mươi năm của Châu Âu. Nói cách khác, trước đó không có quốc gia nào — nói chung, mặc dù không phải lúc nào cũng có, thay vào đó là các vương quốc. Ở một số nơi, các vương quốc vẫn tồn tại và có thể bị nhầm lẫn với việc là các quốc gia, và một số nơi thì cả hai. Nói chung, mặc dù không phải lúc nào cũng vậy, các vương quốc nhỏ, các quốc gia thì lớn hơn, và các đế chế là lớn nhất (trải rộng ra ngoài vương quốc hoặc quốc gia). Mối quan hệ giữa chúng thường không rõ ràng. Đế chế Anh hầu như là một vương quốc dần dần phát triển thành một quốc gia và sau đó là một đế chế mở rộng ra ngoài biên giới của nước Anh, các nhà lãnh đạo của nó kiểm soát các khu vực rộng lớn và nhiều dân tộc không thuộc Anh. Cũng có trường hợp là mỗi loại thực thể bị kiểm soát đơn lẻ này — các quốc gia, vương quốc, bộ lạc, đế chế, v.v. — kiểm soát dân số của nó theo những cách khác nhau, điều này càng gây nhầm lẫn cho những người tìm kiếm sự chính xác. Ví dụ, trong một số trường hợp, đế chế là khu vực bị chiếm bởi một thế lực thống trị trong khi trong các trường hợp khác, đế quốc là khu vực chịu ảnh hưởng của một thế lực thống trị kiểm soát các khu vực khác thông qua đe dọa và phần thưởng. Đế chế Anh thường chiếm đóng các quốc gia trong khi Đế chế Mỹ kiểm soát nhiều hơn thông qua phần thưởng và đe dọa - mặc dù điều đó không hoàn toàn đúng, vì tại thời điểm viết bài này, Hoa Kỳ có căn cứ quân sự tại 70 quốc gia. Vì vậy, mặc dù rõ ràng là có Đế chế Mỹ, nhưng người ta vẫn chưa rõ chính xác có gì trong đó. Dù sao, bạn hiểu ý tôi — rằng cố gắng chính xác có thể cản trở việc truyền đạt những điều lớn nhất, quan trọng nhất. Vì vậy, trong chương này, bạn sẽ phải chấp nhận sự thiếu chính xác của tôi. Bạn cũng sẽ hiểu tại sao từ đó tôi sẽ gọi các thực thể này một cách không chính xác là các quốc gia, mặc dù về mặt kỹ thuật, không phải tất cả chúng đều là quốc gia.

Cùng với những phân tích này, một số người sẽ cho rằng việc tôi so sánh các quốc gia khác nhau cùng với các hệ thống khác nhau trong những thời điểm khác nhau là không thể. Mặc dù tôi có thể hiểu được quan điểm đó, nhưng tôi đảm bảo với bạn rằng tôi sẽ tìm cách giải thích bất kỳ sự khác biệt lớn nào tồn tại, và rằng những điểm tương đồng vượt thời gian và phổ quát quan trọng hơn nhiều so với sự khác biệt, và để cho sự khác biệt cản trở việc học được các bài học lịch sử cần thiết từ những điểm tương đồng đó sẽ là một bi kịch.

Hầu Hết Mọi Thứ Đều Phát Triển Theo Chiều Hướng Đi Lên Với Các Chu Kỳ Xung Quanh Nó

Như đã đề cập trước đó, trong một thời gian dài, chúng ta tiến hóa bởi vì chúng ta học cách làm mọi thứ tốt hơn, điều này giúp tăng năng suất của chúng ta. Về lâu dài, đó là động lực quan trọng nhất, mặc dù trong ngắn hạn, sự dao động xung quanh xu hướng đi lên này là quan trọng nhất. Điều này được thể hiện trong biểu đồ dưới đây, cho thấy sản lượng ước tính (tức là GDP thực ước tính) trên mỗi người trong 500 năm qua. Với quan điểm từ trên xuống, bao quát toàn cảnh này, sản lượng trên theo đầu người được cải thiện đều đặn, mặc dù rất chậm trong những năm đầu và nhanh hơn sau khoảng năm 1800, khi tốc độ tăng trưởng tăng nhanh hơn, phản ánh năng suất tăng nhanh hơn. Sự thay đổi từ mức tăng năng suất chậm sang mức tăng năng suất nhanh hơn chủ yếu là do những cải tiến trong học tập rộng rãi và chuyển đổi từ tri thức thành năng suất. Điều đó được tạo ra bởi một số yếu tố từ xa xưa như sự phát minh ra máy in ở châu Âu vào giữa thế kỷ 15 (nó đã được sử dụng ở Trung Quốc trước đó từ rất lâu), điều này đã giúp truyền bá kiến thức và giáo dục cho nhiều người hơn, đóng góp vào thời kỳ Phục hưng châu Âu, Cách mạng Khoa học, Khai sáng và Cách mạng Công nghiệp đầu tiên ở Anh.

Việc học trở nên phổ cập hơn cũng làm chuyển dịch của cải và quyền lực ra khỏi 1) nền kinh tế dựa vào nông nghiệp, mà ở đó quyền sở hữu đất đai là nguồn quyền lực chính và các chế độ quân chủ, quý tộc và nhà thờ đã phối hợp cùng nhau duy trì sự kìm kẹp, và hướng tới 2) một nền kinh tế dựa trên công nghiệp trong đó các nhà tư bản có nhiều phát minh đã tạo ra và sở hữu các phương tiện sản xuất hàng hóa công nghiệp và làm việc cùng với những người trong chính phủ để duy trì hệ thống cho phép họ có của cải và quyền lực. Nói cách khác, kể từ cuộc Cách mạng Công nghiệp mang lại sự thay đổi đó, chúng ta đã vận hành trong một hệ thống mà ở đó sự giàu có và quyền lực chủ yếu đến từ sự kết hợp của giáo dục, sự sáng tạo và chủ nghĩa tư bản, với những người điều hành chính phủ làm việc với những người kiểm soát phần lớn của cải và giáo dục. Trong khi nửa đầu thế kỷ 20 có sự chuyển dịch khỏi chủ nghĩa tư bản hướng tới chủ nghĩa cộng sản (những năm từ 1950 đến 1990 cho thấy rằng chủ nghĩa cộng sản không thành công tại các nước áp dụng nó) và chủ nghĩa xã hội (về cơ bản là sự giàu có lai ghép và hệ thống phân phối cơ hội mà mọi người có thể tranh luận về giá trị của nó), công thức thành công là một hệ thống trong đó những người có trình độ đưa ra những đổi mới, nhận tài trợ thông qua thị trường vốn, và sở hữu những phương tiện mà những đổi mới của họ được chuyển hoá thành sản xuất và phân bổ các nguồn lực, trao cho họ phần thưởng do tạo ra lợi nhuận. Điều này diễn ra hiệu quả nhất trong chủ nghĩa tư bản và các hệ thống chính phủ hoạt động đồng bộ với nó. Đồng thời, cách thức hoạt đồng này đang diễn ra tiếp tục tiến hoá. Ví dụ, trong khi các thời đại trước đây đất nông nghiệp và sản xuất nông nghiệp là những thứ có giá trị nhất, chúng đã bị thay thế bởi máy móc và những thứ máy móc tạo ra, và sau đó những thứ kỹ thuật số không có hình dáng vật chất rõ ràng (xử lý dữ liệu và thông tin) đang phát triển thay thế máy móc để trở thành thứ có giá trị nhất. Điều đó sẽ tạo ra một cuộc cạnh tranh xem ai có được dữ liệu và cách họ sử dụng dữ liệu đó như thế nào để có được sự giàu có và quyền lực. (Chúng ta sẽ đi sâu vào vấn đề đó trong chương liên quan đến học tập và cải tiến để nâng cao năng suất.) Điểm chính mà tôi đang cố gắng tìm hiểu là sức mạnh lớn nhất tạo ra những xu hướng đi lên trong tiêu chuẩn sống là khả năng thích ứng và cải thiện của con người— đến nỗi những biến động xung quanh xu hướng đi lên do mọi thứ khác gây ra thậm chí không tồn tại khi người ta nhìn vào những gì đang xảy ra từ góc nhìn vĩ mô để có được một bức tranh toàn cảnh hơn.

Đồng thời, giống như tất cả các hệ thống, chủ nghĩa tư bản đã không đủ tốt để đạt được các mục tiêu tạo ra cơ hội bình đẳng và năng suất tối đa thông qua phát triển vốn con người trên diện rộng (để hiểu thêm về nội dung này, mời bạn xem “Tại Sao Chủ nghĩa Tư bản Cần Được Cải Cách và Bằng Cách Nào”). Tuy nhiên, để nhắc lại điểm chính: với quan điểm từ trên xuống, bức tranh tổng thể được thể hiện trong biểu đồ dưới đây, mọi thứ trở nên tốt hơn bởi vì mọi người ngày càng thông minh hơn và tiếp tục đưa sự thông minh đó vào sản lượng ngày càng tốt hơn.



Đằng sau đường học tập và năng suất được làm trơn đi lên này là những giai đoạn lịch sử đầy biến động, bao gồm bùng nổ, vỡ, cách mạng và chiến tranh. Lịch sử cho chúng ta thấy rằng hầu hết những thời kỳ hỗn loạn này là do tiền bạc và tín dụng sụp đổ, chênh lệch giàu nghèo lớn, tranh giành quyền lực và tài sản (tức là các cuộc cách mạng và chiến tranh), và các thiên tai (như hạn hán, lũ lụt và dịch bệnh). Nó cũng cho thấy mức độ tồi tệ của những giai đoạn này hầu như chỉ phụ thuộc vào khả năng chịu đựng của các quốc gia. Ví dụ: những người có khoản tiết kiệm lớn, ít nợ và có đồng tiền dự trữ mạnh có thể chống chọi với sự sụp đổ kinh tế và tín dụng tốt hơn những người không có nhiều tiền tiết kiệm, nợ nhiều và không có đồng tiền dự trữ mạnh. Tương tự như vậy, những quốc gia có khả năng lãnh đạo, năng lực lãnh đạo mạnh mẽ và dân thường được quản lý tốt hơn những quốc gia không có những điều này và những quốc gia có nhiều sáng tạo hơn sẽ thích ứng tốt hơn những quốc gia kém sáng tạo hơn. Như bạn sẽ đọc trong trong Phần 2, những yếu tố này là sự thật phổ quát và vượt thời gian có thể đo lường được.

Bởi vì những khoảng thời gian hỗn loạn này rất ngắn so với cả quá trình tiến hóa khả năng thích ứng và phát minh của nhân loại, những khoảng thời gian này hầu như không không thể thấy rõ trong biểu đồ trước, chỉ xuất hiện dưới dạng những lần lên xuống tương đối nhỏ. Tuy nhiên, những cái lên xuống này dường như rất lớn đối với chúng ta bởi vì chúng ta quá bé nhỏ và sống cuộc sống quá ngắn ngủi. Lấy ví dụ về giai đoạn suy thoái và chiến tranh năm 1930-45. Các mức độ biến động của thị trường chứng khoán Mỹ và hoạt động kinh tế toàn cầu được thể hiện trong biểu đồ dưới đây. Như bạn có thể thấy, nền kinh tế đã giảm khoảng 10%, và thị trường chứng khoán giảm khoảng 85% và sau đó bắt đầu phục hồi.



Đây là một phần của chu kỳ tiền tệ và tín dụng cổ điển đã xảy ra trong thời gian dài mà lịch sử đã được ghi lại và tôi sẽ giải thích trong chương chu kỳ tiền và tín dụng. Cụ thể hơn, sự kiện sụp đổ tín dụng đã xảy ra do có mức nợ quá cao nên chính quyền trung ương đã phải chi nhiều tiền mà họ không có để tạo điều kiện dễ dàng hơn cho các con nợ trả các khoản nợ của mình. Để làm được điều đó, ngân hàng trung ương phải in tiền và cung cấp tín dụng một cách dễ dãi - giống như những gì họ đang làm bây giờ. Khi tín dụng và chi tiêu sụp đổ cùng với nhau, ngân hàng trung ương phải in tiền. Trong trường hợp đó, sự kiện vỡ nợ là sự kéo dài tự nhiên của thời kỳ bùng nổ Những Năm Hai Mươi Gào Thét (Roaring Twenties), và bong bóng nợ bị vỡ vào năm 1929. Hầu hết tất cả các vụ vỡ nợ, bao gồm cả vụ vỡ nợ mà chúng ta đang gặp phải, về cơ bản đều có cùng chung những lý do xu hướng vay nợ quá nhiều và ngày càng tăng để tiếp tục mua vào những thứ tăng giá và bị tổn thương khi những thứ đó giảm giá.

Trước đây, bong bóng vỡ dẫn đến nền kinh tế sụp đổ là những ảnh hưởng lớn nhất đến cuộc nội chiến của các quốc gia và cuộc chiến giữa các quốc gia của giai đoạn 1930-45 tranh giành sự giàu có và quyền lực. Sau đó, giống như bây giờ và giống như trong hầu hết các trường hợp khác, khoảng cách giàu nghèo lớn, kết hợp với nợ nần / suy thoái kinh tế tăng cao dẫn đến những thay đổi mang tính cách mạng trong các chương trình kinh tế và xã hội và sự chuyển dịch của cải lớn được thể hiện trong các hệ thống khác nhau ở những nơi khác nhau. Các cuộc đụng độ và chiến tranh được hình thành dựa trên việc hệ thống nào trong số những hệ thống này là tốt nhất và khi những người và quốc gia khác nhau chiến đấu để giành lấy phần của họ. Các hệ thống phổ biến từng tham gia tranh giành bao gồm chủ nghĩa cộng sản (ủng hộ việc phân chia hầu hết của cải một cách bình đẳng), chủ nghĩa phát xít (chủ nghĩa tư bản do nhà nước kiểm soát chuyên quyền) và nền dân chủ xã hội hóa (phân phối lại rất nhiều của cải trong khi duy trì nền dân chủ và chủ nghĩa tư bản dựa trên thị trường tự do hơn — mặc dù thường ở dạng chuyên quyền hơn trong những năm chiến tranh). Luôn xảy ra các cuộc tranh cãi hoặc xung đột giữa những người muốn phân phối lại nhiếu tài sản và những người không muốn. Ở Mỹ vào những năm 1930, Mẹ thiên nhiên cũng đã cho chúng ta một trận hạn hán gây tổn thất nặng nề.

(Còn tiếp)
.....

Đăng ký nhận các bản tin khác tại: https://share.hsforms.com/1gLMYfFC9R0C9bJULIm914A52ggn