Ván cược 1 triệu đô của Warren Buffett và nghịch lý của việc "không làm gì cả"

Năm 2007, Warren Buffett đã đưa ra một lời cá cược trị giá 1 triệu $$ vào một chiến lược đầu tư nghe có vẻ "ngốc nghếch" nhất có thể:


"Mua tất cả các cổ phiếu dựa trên vốn hóa của chúng và không làm gì cả trong suốt 10 năm."


Đến năm 2017, ông giành chiến thắng áp đảo và vẫn tiếp tục chiến thắng cho đến tận ngày nay. Nhìn chung, các quỹ chỉ số (Index funds) đã mang lại kết quả vượt trội hơn hẳn so với những chuyên gia sừng sỏ nhất Phố Wall. Điều này dẫn đến câu hỏi cốt lõi: Làm thế nào mà việc "không làm gì cả" lại có thể đánh bại những bộ óc giao dịch thông minh nhất hành tinh?


Để hiểu được nghịch lý này, chúng ta cần đi sâu vào thế giới ngầm mà Buffett đã đặt cược chống lại. Một cuộc chiến không ngừng nghỉ giữa con người và máy móc để giành giật từng đồng xu lẻ. Phương pháp của họ được giữ bí mật tuyệt đối, được tôn sùng như một loại ma thuật hắc ám.


Điều này dẫn đến một câu hỏi khác: Những trader (nhà giao dịch) này là những kẻ ký sinh bòn rút tiền của người bình thường, hay họ giống như những chú ong thợ đang âm thầm cung cấp một dịch vụ thiết yếu cho hệ sinh thái?


Tôi từng nghĩ họ là những kẻ ký sinh, cho đến khi chính tôi trở thành một trong số họ.


Mọi chuyện bắt đầu vào một đêm điên rồ mà tôi sẽ không bao giờ quên trong đợt bong bóng Crypto năm 2017. Lúc đó tôi mới nhận ra mình đã hiểu sai mọi thứ và cuối cùng cũng hiểu được ẩn ý trong ván cược của Buffett.


Khi Bitcoin phá vỡ mốc 1.000 USD rồi 2.000 USD, tôi thử tham gia vào vài sàn giao dịch nhỏ. Đó là lúc một chuyện kỳ lạ xảy ra: Tôi thấy Bitcoin có giá 1.850 USD trên một sàn, trong khi ở mọi nơi khác giá là 2.000 USD. Tôi lập tức đặt một "Lệnh thị trường" (Market order) - cơ bản là yêu cầu mua 100 USD với bất cứ giá hiện tại nào. Nhưng lệnh của tôi cứ treo ở đó. Không có gì xảy ra cả.


Tôi nhìn vào một thứ gọi là Sổ lệnh (Order Book). Đây là trái tim của mọi sàn giao dịch. Hãy tưởng tượng sổ lệnh như những chiếc lọ được đặt ở các mức giá khác nhau. Có những "lọ bên mua" (những người muốn dùng tiền mua Bitcoin bằng lệnh giới hạn - Limit order) và "lọ bên bán" (những người muốn bán Bitcoin lấy tiền). Lọ càng đầy, thị trường tại mức giá đó càng có chiều sâu (thanh khoản tốt). Khi bạn đặt lệnh thị trường mua 100 USD, nó sẽ tự động khớp với lọ bên bán có giá rẻ nhất.


Nhưng những gì tôi thấy trên sổ lệnh lúc đó thật kinh khủng: Bên bán hoàn toàn trống rỗng. Không một ai bán Bitcoin ở bất kỳ giá nào trên sàn này. Vì vậy, tôi làm một thí nghiệm: Tôi chuyển một ít Bitcoin của mình lên sàn này và đặt lệnh bán, không phải ở mức 2.000 USD, mà là 2.500 USD. Nó khớp ngay lập tức. Sau đó tôi đặt giá 10.000 USD cho 1 Bitcoin, và nó cũng bốc hơi ngay tắp lự. Có quá nhiều lệnh mua thị trường đang xếp hàng chờ khớp, và họ sẵn sàng trả bất cứ giá nào. Tại thời điểm đó, tôi chính là "toàn bộ thị trường".


Nhưng khi tôi cố gắng lặp lại mỏ vàng này, những người bán khác đã phát hiện ra sàn giao dịch. Các lệnh bán tự động xuất hiện, liên tục chèn giá rẻ hơn tôi đúng 1 xu. Sự cạnh tranh đã xuất hiện. Đó chính là các Nhà tạo lập thị trường tự động (Automated Market Makers).


Điều này giải thích chính xác bài toán trượt giá (slippage) đối với các quỹ lớn. Giả sử một quỹ ngoại muốn giải ngân 500 tỷ VNĐ vào cổ phiếu FPT hoặc HPG. Nếu thị trường không có đủ "chiều sâu" (thanh khoản mỏng), lệnh mua khổng lồ đó sẽ quét sạch các lệnh bán giá thấp và đẩy giá cổ phiếu tăng trần ngay lập tức. Các Market Makers giải quyết vấn đề này bằng cách liên tục đặt các lệnh mua/bán quanh mức giá hiện tại, giúp thị trường hấp thụ các khối lượng lớn mà không gây sốc giá.


Khi các sàn giao dịch mọc lên như nấm, cùng một đồng coin nhưng lại có giá khác nhau ở các sàn khác nhau. Bạn chỉ cần mua ở nơi rẻ và bán ở nơi đắt để bỏ túi khoản lợi nhuận phi rủi ro. Tôi và một người bạn lập trình viên đã tạo ra một con bot quét toàn bộ các sàn để tìm kiếm các "vòng lặp tỷ giá" (Ví dụ: Đổi USD -> Bitcoin -> Ethereum -> USD). Nếu tỷ giá nhân lại lớn hơn 1, chúng tôi có lãi.


Nhưng những con bot của các quỹ chuyên nghiệp với tốc độ đường truyền cực nhanh đã xuất hiện và nẫng tay trên những cơ hội này. Một lần nữa, sự cạnh tranh tàn khốc của các trader lại làm cho thị trường trở nên công bằng hơn với người bình thường. Họ hoạt động như một hệ thống "chia sẻ thông tin", đảm bảo rằng khi có tin tức làm thay đổi giá Bitcoin ở một nơi, mức giá đó sẽ ngay lập tức được cào bằng trên toàn cầu.


Về mặt hình học, mọi cơ hội giao dịch (Arbitrage) đều đưa thị trường đang bị "lệch" trở về đúng trạng thái cân bằng toán học của nó. Nhưng khi các cơ hội toán học này cạn kiệt, các trader sẽ tìm kiếm lợi nhuận ở đâu?


Đó là lúc họ dự đoán tương lai. Điều này đưa chúng ta trở lại với người thầy vĩ đại của Warren Buffett: Benjamin Graham, tác giả cuốn "Nhà đầu tư thông minh".


Graham dạy rằng hãy nghiên cứu giá trị nội tại của doanh nghiệp và tiềm năng lợi nhuận tương lai. Khi đã mua, bạn phải phớt lờ những biến động hàng ngày. Ông ví thị trường như một gã điên mang tên Ngài Thị Trường (Mr. Market). Mỗi ngày, gã gõ cửa nhà bạn và đưa ra một mức giá mới cho cổ phiếu của bạn. Có ngày gã hưng phấn tột độ, có ngày gã trầm cảm bi quan.


Vào những năm 80, trong khi Phố Wall chỉ coi Coca-Cola là một công ty nước ngọt nhàm chán của Mỹ, Buffett đã nhìn thấy một ngọn lửa sắp lan rộng toàn cầu (khi Trung Quốc và Ấn Độ mở cửa). Năm 1994, ông đầu tư 1,3 tỷ USD vào Coke. Phố Wall nghĩ ông bị điên. Nhưng đến 1998, khoản đầu tư đó biến thành 20 tỷ USD.


// Lịch sử này rất giống với những nhà đầu tư giá trị đời đầu tại Việt Nam. Vào những năm 2005 - 2008, khi Vinamilk (VNM) hay FPT mới niêm yết, nhiều người chỉ thấy đây là một hãng sữa nội địa hay một công ty gia công phần mềm quy mô nhỏ. Nhưng những ai nhìn thấy sự vươn lên của tầng lớp trung lưu Việt Nam và nhu cầu chuyển đổi số đã nắm giữ, mặc kệ những đợt sập hầm của VN-Index năm 2008 hay 2011. Họ thực hiện "chênh lệch giá tương lai" hoàn hảo //


Nhưng giao dịch dài hạn của Buffett sẽ KHÔNG THỂ hoạt động nếu thiếu đi những trader ngắn hạn - những người tiêm thông tin mới vào thị trường theo từng giây.


Khi các dữ liệu kinh tế (GDP, lạm phát) được công bố, hay khi một sự kiện địa chính trị xảy ra, các trader như huyền thoại Paul Tudor Jones sẽ lập tức phản ứng. Họ đưa những thông tin hỗn loạn của thế giới thực vào giá cả.


Cấp độ tiến hóa cuối cùng là thuật toán máy tính. Vào những năm 80, Gerry Bamberger tại Morgan Stanley đã tiên phong trong lĩnh vực Chênh lệch giá thống kê (Statistical Arbitrage). Thay vì nhìn vào 1 cổ phiếu, ông nhìn vào sự tương quan.


Ví dụ: Coke và Pepsi luôn di chuyển cùng nhau. Khi Coke ra mắt "New Coke" thất bại thảm hại năm 1985 khiến cổ phiếu lao dốc, thuật toán của Bamberger lập tức mua vào Coke đang bị định giá thấp và bán khống Pepsi. Máy tính hiểu rằng mối quan hệ của cặp đôi này cuối cùng sẽ phải quay về mức bình thường.


Thuật toán không dừng lại ở đó. Khi Coke báo cáo doanh thu khủng, tin tức lan truyền từ Coke sang Pepsi, rồi sang các công ty nhà hàng, nhà cung cấp đường... Máy tính biến toàn bộ thế giới thành một sơ đồ dòng vốn khổng lồ. Huyền thoại Jim Simons và quỹ Renaissance Technologies (quỹ Medallion) đã sử dụng vật lý và toán học thuần túy, đưa dữ liệu thời tiết, ảnh vệ tinh, tin tức vào các mô hình Machine Learning để tìm ra những quy luật ẩn giấu mà con người không thể nhìn thấy. Họ chính là những "chú ong" tối thượng, đem thông tin từ mọi ngóc ngách trên thế giới phản ánh vào giá cổ phiếu.


Tính tương quan ngành ở Việt Nam cũng hoạt động cực kỳ rõ nét. Ví dụ cặp đôi ngành thép HPG và HSG, hay ngành ngân hàng VCB và BID. Khi dòng tiền lớn đẩy HPG tăng trần do tin giá thép thế giới tăng, các thuật toán (hoặc các trader nhạy bén) sẽ lập tức mua gom HSG, NKG vì họ biết "nước lên bèo lên". Dòng tiền luân chuyển liên tục không để lọt bất kỳ mẩu thông tin nào.


Với những cỗ máy lượng tử siêu tốc mua ảnh vệ tinh đếm số lượng ô tô trong bãi đỗ xe Walmart, làm thế nào vụ cá cược của Warren Buffett lại thắng?


Thật may là, vào những năm 1960, nhà kinh tế học William Sharpe đã có một phát kiến vĩ đại: Danh mục thị trường (Market Portfolio).


Nếu bạn tạm dừng thời gian và cộng tất cả số tiền mà mọi người đang đầu tư trên thị trường lại, bạn sẽ có một danh mục duy nhất. Khi bạn mua "danh mục thị trường" này, bạn đang nắm bắt trí tuệ tập thể của toàn nhân loại.


Trong khi các trader phải trả hàng tá phí giao dịch, phí hoa hồng để liên tục mua bán, tranh giành cấu trúc lại danh mục, thì người nắm giữ Danh mục thị trường được hưởng lợi miễn phí từ sự cấu trúc đó. Nó giống như một sinh vật sống luôn tự tiến hóa để phản ánh chính xác trạng thái của thế giới.


Vì "Danh mục thị trường" là mức trung bình của tất cả mọi người, nó luôn mang lại hiệu suất trung bình. NHƯNG, vì nó không tốn phí giao dịch, nó tự động đánh bại phần lớn các nhà đầu tư khác (những người bị chi phí ăn mòn lợi nhuận).


Năm 1976, John Bogle biến ý tưởng này thành Quỹ chỉ số (Index Fund) đầu tiên mô phỏng S&P 500. Kể từ đó, nó đã đánh bại 90% các quỹ chủ động của Phố Wall. Wall Street ghét nó, vì nó phá vỡ nồi cơm phí giao dịch của họ.


Việc đầu tư vào một quỹ ETF mô phỏng chỉ số VN30 (chẳng hạn như E1VFVN30 hay FUEVFVND) chính là cách bạn chơi trò chơi này tại Việt Nam. Bạn mua một rổ 30 doanh nghiệp dẫn dắt nền kinh tế. Khi một mã làm ăn kém cỏi (ví dụ một doanh nghiệp lặp lại khủng hoảng), nó sẽ tự bị đẩy ra khỏi VN30 và nhường chỗ cho doanh nghiệp mạnh hơn. Bạn không cần làm gì cả, các quỹ chủ động, tay to và trader trên thị trường đang chiến đấu đổ máu mỗi ngày để tái cơ cấu rổ chỉ số đó thay cho bạn.


Đó là lý do Warren Buffett cá cược chống lại cả Phố Wall và thắng. Khi bạn liên tục giao dịch, bạn đang tự đặt mình vào rủi ro đoán sai. Bạn chạy một cuộc marathon và có thể vấp ngã trắng tay. Quỹ chỉ số thì không bao giờ ngã, nó cứ lầm lũi tiến về phía trước. Hóa ra, bí mật để chiến thắng trong trò chơi phức tạp nhất trên trái đất lại là: Từ chối tham gia vào luật chơi của nó.